Toen ik dit artikel aan het schrijven was, ging ik naar een bekende zoekmachine om daar het woord gluten in te typen: één miljard hits. Dan zal iedereen het toch wel weten? Nou, dat valt best tegen. Eens kijken of we nog iets kunnen toevoegen. Een miljard+1.

Het lijkt zo duidelijk

Als je 10 mensen vraagt wat gluten zijn, waar het inzit en wat het met je lichaam kan doen, dan krijg je 10 verschillende antwoorden. En vaak niet het juiste. Begrijpelijk. Het is niet bepaald een eenheidsworst. De ene gluut is namelijk de andere niet. Ze zijn er in vele soorten en maten. Het is al een geruime tijd gemeengoed. Je leest de labels en je weet wel waar het in zit. De praktijk blijkt weerbarstiger te zijn.

Gluten is een veel ingewikkelder onderwerp dan de meeste mensen beseffen. Dit artikel is dan ook slechts een klein deel van een groter en complex geheel.

Wat zijn gluten eigenlijk?

Gluten is een verzamelnaam voor een familie van opslageiwitten die voorkomen in alle granen. Gluten bestaan uit kleinere fracties, gliadine en glutenine. Het woord gluten komt van het Latijnse woord voor lijm. Ieder graan heeft wel een bepaalde vorm van lijm.

Gluten komen van nature in bepaalde producten voor, maar ze worden ook aan producten toegevoegd. In brood helpen gluten met het rijzen van deeg en geeft het structuur. Het helpt voedsel zijn vorm te behouden. De lijm houdt het allemaal netjes bijeen.

Glutenvrij ja of nee?

Ja, waarom zou ik dat eigenlijk doen? Ik heb nergens last van. Nou, in dat geval lees dan alsnog het hele artikel en kijk daarna wat je doet. Er is één basisvraag als je glutenvrij gaat leven: wil je of moet je glutenvrij? Waarom, dat ga ik je nu vertellen.

Ja, ik wil!
Stel, je wilt graag glutenvrij omdat je vindt dat het beter is voor je gezondheid. Als je dan niet precies weet wat glutenvrij leven betekent dan is de kans 100% dat je gluten binnenkrijgt. Alleen labels lezen en uitgaan van algemene kennis, is niet voldoende. Er zijn namelijk honderden verschillende gluten. Ze verschillen van elkaar in de mate waarin ze een reactie in je lichaam kunnen geven en dat merk je niet altijd.

Daarbij zitten gluten in producten die als glutenvrij worden bestempeld en ze zitten in producten waar je ze absoluut niet verwacht. Dat heeft onder andere te maken met de definitie van wat gluten zijn en die definitie dekt de lading niet. Dan zijn er allerlei producten die wel glutenvrij zijn, maar een kruisreactie kunnen geven in je lichaam. Dat betekent dat je lichaam het ziet als gluten terwijl het dat niet zijn. Verder heb je producten die glutenvrij zijn, maar worden verwerkt op een plek waar ook gluten voorkomen. Dan kan er een kruisbesmetting plaatsvinden en krijg je alsnog gluten binnen. Tot slot zijn er producten die gluten nabootsen en het lichaam ziet dat verschil niet. Als je glutenvrij wilt en je bent er niet gevoelig voor, dat maakt het misschien niet zoveel uit. Dit zal van mens tot mens verschillen. Als je moet, ligt het beduidend anders.

Help, ik moet!
In dat geval zul je met een stofkam door alle producten heen moeten gaan. Je immuunsysteem is je verdedigingslinie tegen indringers. Die kan een bepaalde stof als een indringer zien omdat die stof er zo uitziet, of zich zo gedraagt. Wanneer je een glutenallergie hebt is het beter om nooit meer gluten gebruiken. Anders blijft die verdedigingslinie maar aan het werk en dat gaat niet zonder symptomen. Een leven zonder gluten is eigenlijk alleen maar goed vol te houden wanneer is aangetoond dat je vanwege een ziekte glutenvrij moet leven. Wanneer je gluten blijft gebruiken terwijl je er allergisch voor bent, dan kan je leven ernstig verstoord raken door onder andere hoofdpijn, onvruchtbaarheid, osteoporose, schildklierproblemen, neurologische aandoeningen en vele andere complicaties.

Ben ik nu allergisch, intolerant of gevoelig?

Deze termen worden wel eens door elkaar heen gebruikt.

Gluten allergie: een reactie van het immuunsysteem op gluten, met als gevolg een ontstekingsreactie in je lichaam.

Gluten intolerantie: het onvermogen van je lichaam om gluten te verteren, dat kan immuun en niet immuun gerelateerd zijn.

Gluten gevoeligheid: een combinatie van allergie en intolerantie.

Gluten gerelateerde aandoeningen

Volgens recente onderzoeken blijven gluten gerelateerde aandoeningen (GRD’s) wereldwijd toenemen. De vijf belangrijkste groepen GRD’s die momenteel worden onderkent zijn:

1. Coeliakie (CD): een auto-immuunziekte waarbij gluten een ontstekingsreactie veroorzaakt in het darmslijmvlies van de dunne darm. De darmvlokken raken daardoor beschadigd.
2. Dermatitis herpetiformis (DH): ook wel ziekte van Dühring genoemd. Dit is een jeukende, blaasvormige huidaandoening als gevolg van het eten van gluten.
3. Glutenataxie (GA): een neurologische aandoening. Er ontstaat schade aan de hersenen door het eten van gluten
4. Niet-coeliakie glutengevoeligheid (NCGS): dit verwijst naar een reactie van het lichaam op gluten. Dit leidt tot darmaandoeningen die niet worden veroorzaakt door een allergische of immunologische respons.
5. Tarwe allergie (TA): een reactie van het immuunsysteem tegen bepaalde eiwitten in tarwe. Tarwe bestaat grofweg uit twee takken. Een glutendeel en een lectinedeel. Het glutendeel bestaat uit gliadine en glutenine. Hierbij kan het voorkomen dat iemand wel reageert op glutenine en niet op gliadine. Je lichaam kan bijvoorbeeld geen reactie geven op het glutendeel, maar wel weer op het lectinedeel. Het lectinedeel, wheat germ agglutinin (WGA), is een klein molecuul dat door de darmwand kan dringen en zo in de bloedstroom terecht kan komen. Het lichaam kan dus op verschillende componenten van tarwe reageren. Misschien helpt een klein plaatje.

Gluteomorfine is een morfineachtige stof, die een effect geeft alsof het een opiaat is. Dat maakt het loslaten van glutenhoudende producten niet altijd even gemakkelijk. Het werkt verslavend.

Inmiddels zijn ruim 200 aandoeningen gelinkt aan gluten. Dat wil niet zeggen dat gluten in al die gevallen de oorzaak is, maar wel een rol speelt.

De diagnose van GRD’s kan een uitdaging zijn omdat de typische en atypische manifestaties van de GRD’s elkaar overlappen. Al met al een best lastige puzzel om te leggen. Mede ook omdat er geen laboratoriumtesten zijn voor alle verschillende soorten gluten.

Een Canadees onderzoek onder 2.681 volwassenen, bij wie met een dunne darmbiopsie coeliakie kon worden vastgesteld, wees uit dat het gemiddeld 11,7 jaar duurt voordat de juiste diagnose wordt gesteld. Een soortgelijk onderzoek in de Verenigde Staten kwam eveneens uit op 11 jaar.

Wat zijn de symptomen en waar moet ik op letten

Symptomen horen vaak bij verschillende ziektebeelden. Gerelateerd aan glutengevoeligheid is dat een hele lijst. En die symptomen kunnen GRD overstijgend zijn. In ieder geval behoren buikpijn, opgeblazen gevoel, bloedarmoede, vermoeidheid, (chronische) ontstekingen, gewrichtspijn, angstige spanning, spijsverteringsproblemen, hoofdpijn, neurologische en psychische klachten zoals depressie, diarree of juist constipatie, hormonale onbalans en misselijkheid. Een hele lijst.

Hoeveel mensen hebben dat, zo’n gevoeligheid?

Circa 1% van de bevolking heeft coeliakie en gemiddeld 6% heeft NCGS. Er zijn bepaalde genen die de ontwikkeling van de allergie of gevoeligheid in de hand werken. Maar al heb je de genen niet, dan kun je nog een gevoeligheid ontwikkelen. Daarover later meer.

Waar zitten die gluten allemaal in?

Het antwoord hierop zal ik uiteen laten vallen in een vijftal categorieën.

Granen met gluten
Als je (pseudo) granen eet, eet je de zaden van de planten. Het zaad heeft een omhulsel van zetmeelrijk endosperm (weefsel in zaden van planten) dat 90% van het eiwit bevat. Plus nog een kleine kiemkern dat het plantenembryo is, wachtend om te kunnen groeien. Elk meel gemaakt van het zetmeelrijke endosperm bevat prolamines en is potentieel giftig voor de persoon met een gevoeligheid. Als je naar de verschillende graankorrels kijkt, zie je dat elke korrel zijn eigen prolamine heeft en een ander percentage in verhouding tot de totale hoeveelheid proteïne.

In deze categorie horen ook oeroude granen zoals kamut, fonio, amaranth, spelt en freekeh (farik). Dat blijkt uit een onderzoek gepubliceerd in 2022. Oude tarwe bevat meer eiwitten en gluten en een groter gehalte aan veel coeliakie-actieve epitopen. Een epitoop is een klein deel van een molecuul dat herkend kan worden door antilichamen.

Ook de wat minder bekende graansoorten zoals eenkoren, farro, emmer, triticale, kaniwa en durum hebben een eiwit dat, afhankelijk van de mate waarin je lichaam gluten afwijst, een reactie kan geven.

Nog één aspect met betrekking tot tarwe. Je hebt oeroude tarwe, die nog origineel is en je hebt moderne tarwe die minder origineel is. Sommige moderne tarwesoorten zijn aangepast zodat ze beter tegen bepaalde weersinvloeden of insecten kunnen. Dat is geen genetische modificatie maar eerder een mix van zaadjes in het laboratorium zodat een nieuw proteïne ontstaat. Een dergelijke aanpassing van graan kan tot een andersoortige of zelfs meer heftige ontstekingsreactie leiden.

Glutenvrije (pseudo)granen en toch niet glutenvrij.
Er zijn (pseudo)granen die glutenvrij zijn, maar toch ook weer niet. Quinoa bijvoorbeeld is een pseudograan en is technisch gezien glutenvrij. Er zijn echter verschillende soorten quinoa en sommige daarvan geven een immuunrespons alsof je tarwe hebt gegeten. Dat blijkt uit een onderzoek gepubliceerd in 2012 waar 15 verschillende soorten quinoa zijn onderzocht. Quinoa kan dus gluten imiteren en je lichaam ziet het verschil niet. Wilde rijst, tapioca en boekweit zijn glutenvrij. Al is hier kruisbesmetting niet 100% uitgesloten.

Look a likes.
Er zijn producten die je niet direct in verband brengt met gluten. Zoals melk en koffie. Beide producten kunnen een op gluten lijkende reactie geven. Als een koe graan eet (in plaats van gras dat het behoort te eten) dan krijgt de koe gluten binnen. Het is nooit echt onderzocht of daardoor gluten in koemelk terecht kan komen. Het kan zijn dat het melkeiwit (caseïne), deze op gluten lijkende reactie geeft. Of wellicht een combinatie ervan. In de praktijk blijkt dat patiënten die glutenvrij moeten leven, het beter doen als ze alle zuivel laten staan. Ook van de geit en het schaap. Een in 1998 gepubliceerd onderzoek liet hoge niveaus van gliadine zien dat werd gevonden in moedermelk van graanetende vrouwen. Dus waarom dan niet in melk van een graan gevoerd dier?

De koffieplant is de meest bespoten plant ter wereld en is bevattelijk voor schimmels en mycotoxines. Bepaalde toxische stoffen kunnen voor het lichaam lijken op gluten en een reactie geven. Daarom kan ook koffie beter vermeden worden als je glutenvrij moet.

Verborgen gluten
Gluten kunnen als het ware verborgen zijn in producten waar je ze nooit zou verwachten: soep uit blik, geneesmiddelen, lotions, voedingssupplementen, tandpasta, haarlak, cosmetica, bier, wasmiddel, postzegels, enveloppen, Seitan, aardappelchips, salade dressing en diverse kleur- en smaakstoffen. De opsomming gaat nog even door. Als je glutenvrij moet leven, dan kunnen heel veel producten zorgen voor problemen.

Bacteriën die gluten imiteren
Stel je hebt een overgroei van bacteriën in je dunne darm (SIBO). Die bacteriën produceren een proteïne die gluten kan imiteren. Dus dan doe je alles goed en heb je alsnog symptomen vanwege een conditie die niets met gluten consumptie te maken heeft. Los van wat je eet, is wat er zich verder in je lijf allemaal afspeelt dus mede bepalend of je last hebt van glutengevoeligheid. Dat maakt een holistische kijk noodzakelijk.

De grain-brain connection

Ziekte begint in de darmen is een veel gehoorde uitspraak. En dat kan zomaar kloppen. Aan de andere kan is er geen enkel ander eiwit dan gluten, dat meer een trigger is voor neurologische disfunctie. Patiënten met enteropatie (ziekte van de darmen), vertegenwoordigen slechts een derde van patiënten met neurologische aandoeningen als gevolg van gluten gevoeligheid. Dus zo’n 66% van de mensen die gevoelig zijn voor gluten ontwikkelen vooral problemen in de hersenen. Zoals brain fog, migraine, psychische aandoeningen, gebrek aan concentratie, angstige spanning, dementie en meer.

Een beetje gluten is toch niet erg?

Nee, niet als je lichaam ze goed kan verwerken. Maar als je moet, dan kan die ene gluut je de das omdoen. Als je een huishouden deelt waarvan de anderen niet glutenvrij leven, dan is het oppassen geblazen. Eén tarwekorrel is voldoende om er last van te krijgen. Zo was er  eens een patiënt die moest glutenvrij leven. Ze deed alles goed, maar bleef symptomen houden. Wat bleek? Ze woonde boven een bakkerij en via het luchtrooster kwamen (sporen van) gluten haar huis binnen. Dat werd dus verhuizen. Daarna verdwenen de klachten.

Hoe weet ik of ik gevoelig ben voor gluten?

Dat kun je laten testen. Helaas zijn de gangbare gluten intolerantie tests niet voldoende. Dat is veelal een bloedtest waarbij gekeken wordt naar gliadine. Via een bloed- of ontlastingstest kunnen verhoogde waarden van zonuline worden geconstateerd. Zonuline is een eiwit dat, in de aanwezigheid van gliadine, wordt verhoogd. Zonuline kan de darmwand meer doorlaatbaar maken dan goed voor je is. Met als gevolg dat stoffen in je bloedbaan komen die daar niet thuishoren. Dat kan weer tot allerlei ziekten leiden. Er kan ook getest worden op antilichamen, alleen die test is niet uitgebreid genoeg. Dus, wat dan?

De beste basis om te starten is via een genetische test. Een HLA DQ test, geeft inzicht of je de betreffende genen hebt. Er is een hele range van HLA DQ genen waarbij HLA-DQ2 en HLA-DQ8 gelinkt zijn aan coeliakie. Daar zijn dan weer variaties in. HLA DQ1 en DQ3 hebben een relatie hebben met glutengevoeligheid zonder coeliakie. Onderzoek staat niet stil; er zijn inmiddels meer HLA-DQ varianten gevonden die een rol kunnen spelen.

Voor de duidelijkheid: als je een HLA DQ gen hebt is dat geen bewijs dat je ziek bent. Ook niet dat je het zult worden. De genen zijn in dit geval niet schuldig. Wat van belang is dat waar je de genen aan blootstelt. En als je het gen niet hebt, kun je nog steeds een gluten intolerantie ontwikkelen, je bent dan alleen niet allergisch. Ben je er nog?

Ik ga uit eten, de chef zal het toch wel weten?

Stel je wil graag uit eten in een restaurant. Omdat je glutenvrij wilt eten, bekijk je allerlei websites en je kiest een leuk restaurant uit met glutenvrije gerechten. Wat is nu de kans dat als je zo’n gerecht eet, je toch gluten binnenkrijgt?

Tijdens een 18 maanden durend onderzoek met een draagbare glutendetector werden door heel Amerika een verscheidenheid aan restaurants bezocht. Er waren 804 deelnemers en in totaal zijn 6.624 testen uitgevoerd van gerechten die volgens de restaurants glutenvrij waren. In 32% van de gevallen bevatten de gerechten gluten, 27,2% bij ontbijt en 34% bij het diner.

Geef mijn portie maar aan fikkie

Te ingewikkeld allemaal? Dat snap ik. Het is een hele toer om werkelijk glutenvrij te leven. Daarom maakt het dus uit of je glutenvrij wilt of moet. Als je moet sta je ongetwijfeld onder behandeling van iemand die het allemaal snapt. Maar let op, ruim 90% van de mensen die glutenvrij moet leven, ervaart nog steeds symptomen. Het is complexe materie en als je moet, heb je iemand nodig die je hierbij helpt en het hele speelveld kan overzien.

Je hoeft niet perse hè

Het is niet perse nodig om glutenvrij te leven. Als je lichaam er niet extra mee wordt belast ga je gang. In de praktijk blijkt dat veel mensen merken dat ze zich beter en fitter voelen zonder gluten en dat bepaalde klachten afnemen.

Er is al een geruime tijd een trend naar meer glutenvrij leven. De mensen die daarvoor kiezen, eten vaak ook meer producten waar veel oxaalzuur in zit. Zoals groene smoothies met spinazie, notenmelk en notenmeel die allen extreem veel oxaalzuur hebben. Zoals honderden andere ‘gezonde’ producten. In het artikel Waarom Popeye en jij beter geen spinazie kunnen eten, lees je meer over de mogelijke gevaren voor je gezondheid bij teveel oxaalzuur, hoe dat in het lichaam werkt, wat je wel en beter niet kunt doen.

Een ondoordringbaar woud lijkt het soms. Doe daarom altijd je eigen onderzoek en maak gezonde keuzes voor jezelf.

Referenties

1. No Grain, no pain, Dr. Peter Osborne, 2016, Simon & Schuster inc. New York.
2. Voed je Bacteriën, het microbioomdieet, Drs. Saskia van As, 2015, Pumbo
3. An updated overview of spectrum of gluten-related disorders and diagnostic aspects, Nazanin Taraghikhah et al., BMC Gastroenterology, 2020
4. https://www.glutenfreesociety.org/
5. https://drknews.com/dr-datis-kharrazian-videos/gluten-and-chronic-health-conditions/
6. https://www.celiac.com/
7. https://gluten.org/
8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30920417/
9. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35915783/
10. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17302893/
11. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6769531/
12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5025969/